On 31 March 2026, the Thai SEC filed a criminal complaint with the DSI against a former capital-market auditor of STARK Corporation and determined that applications for renewed approval as a capital-market auditor would not be considered for six years from 1 April 2026. The SEC concluded that audit work on STARK and significant subsidiaries for the 2019–2021 financial years failed to comply with auditing standards at a serious level and was a facilitating factor in fraud and falsification of the financial statements.
The SEC identified deficiencies involving risk assessment, journal-entry testing, analytical procedures, obtaining audit evidence, reassessing risks when contradictory information emerged, and forming the audit opinion. The financial-statement areas specifically mentioned included trade and other receivables, inventories, revenue and costs of services.
The case provides a useful opportunity to examine the audit failure issue by issue.
1. Risk assessment and audit planning were not sufficiently responsive to the actual risks
Under ISA/TSA 315 and 330, audit planning should begin with an understanding of the entity, its business model, controls and risks of material misstatement. More importantly, risk assessment is not a one-time exercise completed at the beginning of the audit.
The SEC specifically identified deficiencies in the auditor’s risk assessment and in revising that assessment when material contradictory information subsequently emerged.
The professional lesson is straightforward: when the facts change, the audit plan must change. Unexpected revenue growth, unusual margins, significant receivable movements or inconsistent evidence should trigger reassessment of risk and additional audit procedures.
2. Revenue and cost of services were not supported by sufficiently persuasive evidence
Revenue is inherently sensitive to fraud risk because recording fictitious or premature sales can directly increase profit. Under TFRS 15, revenue must reflect genuine transactions and satisfaction of contractual performance obligations.
The auditor should therefore connect invoices to contracts, delivery or performance evidence, customer confirmations and subsequent cash receipts. Costs should also be analysed together with revenue because an apparently strong revenue number accompanied by commercially implausible margins may indicate that either revenue or related costs are misstated.
The SEC found insufficient reliable evidence over revenue and costs of services, together with weaknesses in analytical procedures. The deficiency was therefore not simply failure to identify a wrong number, but failure to obtain sufficiently persuasive evidence supporting the economic reality behind those numbers.
3. Trade and other receivables were not adequately verified
Receivables require evidence not only that a balance is recorded but that the debtor genuinely exists, the company has an enforceable right to collect and the balance remains recoverable.
Later investigations into STARK also identified problems with receivable ageing information. An unreliable ageing report can affect both the existence and valuation of receivables, including expected credit-loss calculations under TFRS 9.
For significant or unusual balances, the auditor should use procedures such as direct confirmation, subsequent cash receipts, contracts and supporting sales documentation. If confirmation results, collection patterns or other evidence contradict management’s records, the auditor should expand testing rather than simply accept further explanations.
The SEC specifically concluded that sufficient reliable audit evidence over trade and other current receivables had not been obtained.
4. Inventory evidence was insufficient
Inventory presents fundamental questions of existence, rights and valuation. Under TAS 2, inventory must exist, belong to the entity and not be carried above the lower of cost and net realisable value.
Observation of physical inventory counts, test counts, reconciliation with inventory records and examination of movements around year-end are therefore important procedures. Analytical relationships also matter: inventory that grows substantially without corresponding production or sales activity should attract additional scrutiny.
The SEC identified inventory as another area where sufficient appropriate evidence had not been obtained. Later investigations also identified unusual inventory balances, reinforcing the importance of testing whether accounting records reflected physical and commercial reality.
5. Journal-entry testing and analytical procedures were inadequate
The SEC specifically identified weaknesses in both journal-voucher testing and analytical procedures.
Journal testing is critical because management can override otherwise effective controls using manual entries, unusual adjustments or year-end postings. Testing should therefore focus on characteristics associated with higher fraud risk rather than merely selecting routine vouchers.
Analytical procedures should similarly go beyond calculating percentage movements. Revenue, receivables, inventory, cash receipts and margins should form commercially plausible relationships. When they do not, the auditor must investigate the inconsistency.
A major lesson from STARK is that an unusual number should not be “closed” merely because management provides an explanation. The explanation itself must be supported by reliable evidence.
6. Contradictory evidence did not sufficiently affect the final audit conclusion
Perhaps the most serious issue identified by the SEC was that the auditor did not appropriately revise risk assessments when significant contradictory information arose and ultimately had deficiencies in forming the audit opinion.
TSA 500 requires sufficient appropriate evidence before the auditor can support an opinion. If evidence from different sources conflicts, the auditor must investigate the inconsistency and determine what additional work is necessary.
Where evidence over major balances such as revenue, receivables and inventory remains insufficient, the auditor must consider the consequences under TSA 705. Depending on the nature, materiality and pervasiveness of the matter, the appropriate response may be a qualified opinion, adverse opinion or disclaimer of opinion rather than an unmodified report.
This is where the preceding deficiencies become one connected chain:
weak risk assessment → procedures that do not sufficiently address the risk → inadequate testing of journals and unusual relationships → insufficient evidence over major accounts → failure to respond properly to contradictory evidence → an inappropriate basis for the audit opinion.
That sequence is more useful professionally than simply saying that the auditor “failed to detect fraud”.
Management remains primarily responsible for preparing the financial statements and maintaining internal controls. An auditor also does not guarantee that fraud can never occur. The auditor’s responsibility is to obtain reasonable assurance that the financial statements are free from material misstatement caused by fraud or error.
The critical issue therefore becomes how the auditor reacts when warning signs emerge.
Professional skepticism is not demonstrated by writing the words “professional skepticism exercised” in a working paper. It is demonstrated when the auditor challenges inconsistent information, obtains independent evidence, expands procedures when risk increases and is prepared to modify the audit opinion when sufficient evidence cannot be obtained.
The STARK case also demonstrates that consequences can extend to the individual signing auditor. The SEC concluded that the non-compliance with auditing standards was serious, referred the 2021 audit matter to the DSI and imposed the six-year capital-market approval consequence. The criminal complaint itself, however, is not a final criminal judgment; responsibility under criminal law remains subject to the investigation and judicial process.
The central lesson from STARK is therefore simple:
When accounting numbers stop making economic sense, the audit cannot continue as originally planned.
Risk must be reassessed, procedures must become more persuasive, contradictory evidence must be resolved and, if sufficient appropriate evidence still cannot be obtained, the audit opinion must change accordingly.
เมื่อวันที่ 31 มีนาคม 2569 สำนักงาน ก.ล.ต. กล่าวโทษอดีตผู้สอบบัญชีในตลาดทุนของ STARK ต่อกรมสอบสวนคดีพิเศษ และกำหนดไม่รับพิจารณาคำขอให้กลับมาเป็นผู้สอบบัญชีในตลาดทุนเป็นระยะเวลา 6 ปี นับตั้งแต่วันที่ 1 เมษายน 2569 หลังตรวจทานงานสอบบัญชีของ STARK และบริษัทย่อยที่มีสาระสำคัญสำหรับงบปี 2562–2564 และเห็นว่าการปฏิบัติงานไม่เป็นไปตามมาตรฐานการสอบบัญชีโดยรวมในระดับร้ายแรง
ก.ล.ต. ระบุข้อบกพร่องทั้งด้านการประเมินความเสี่ยง การตรวจใบสำคัญทั่วไป การวิเคราะห์เปรียบเทียบ การหาหลักฐาน การปรับเปลี่ยนความเสี่ยงเมื่อพบข้อมูลขัดแย้ง และการแสดงความเห็น โดยบัญชีสำคัญที่เกี่ยวข้องได้แก่ ลูกหนี้การค้าและลูกหนี้หมุนเวียนอื่น สินค้าคงเหลือ รายได้ และต้นทุนจากการให้บริการ
หากแยกเป็นประเด็น จะเห็นบทเรียนสำคัญดังนี้
1. การประเมินความเสี่ยงและวางแผนงานไม่ตอบสนองต่อความเสี่ยงที่เกิดขึ้นจริง
ตาม TSA 315 และ TSA 330 ผู้สอบบัญชีต้องเข้าใจกิจการ ระบบควบคุม และประเมินความเสี่ยงก่อนออกแบบวิธีตรวจ แต่การประเมินความเสี่ยงไม่ใช่สิ่งที่ทำครั้งเดียวตอนเริ่มงานแล้วใช้ต่อจนจบ
ก.ล.ต. ระบุถึงความบกพร่องทั้งในช่วงการประเมินความเสี่ยงและการ ไม่ปรับเปลี่ยนความเสี่ยงเมื่อภายหลังพบข้อมูลสำคัญที่ขัดแย้งกับความเข้าใจเดิม
บทเรียนคือ เมื่อยอดขาย อัตรากำไร ลูกหนี้ หรือหลักฐานอื่นเริ่มผิดไปจากที่คาด แผนการตรวจต้องเปลี่ยนตามข้อมูลใหม่
2. รายได้และต้นทุนจากการให้บริการมีหลักฐานสนับสนุนไม่เพียงพอ
รายได้เป็นบัญชีที่มีความเสี่ยงต่อการทุจริตสูง เพราะการสร้างยอดขายที่ไม่มีอยู่จริงหรือรับรู้ก่อนเวลาเพิ่มกำไรได้โดยตรง ตาม TFRS 15 รายได้ต้องเกิดจากธุรกรรมจริงและกิจการต้องปฏิบัติตามภาระตามสัญญาที่เกี่ยวข้องแล้ว
ผู้สอบบัญชีจึงไม่ควรพึ่งเพียงใบกำกับสินค้า แต่ควรเชื่อมโยงไปถึงสัญญา การส่งมอบหรือการให้บริการ การยืนยันจากลูกค้า และการรับเงินภายหลัง
ต้นทุนต้องวิเคราะห์ควบคู่กับรายได้ด้วย หากรายได้เพิ่มมากแต่อัตรากำไรสูงผิดปกติ อาจสะท้อนว่ารายได้หรือค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวข้องมีปัญหา
ก.ล.ต. ระบุว่าผู้สอบบัญชี ไม่ได้หลักฐานที่เชื่อถือได้อย่างเพียงพอสำหรับรายได้และต้นทุนจากการให้บริการ รวมถึงมีข้อบกพร่องในการวิเคราะห์เปรียบเทียบ
3. ลูกหนี้การค้าและลูกหนี้หมุนเวียนอื่นไม่ได้รับการพิสูจน์อย่างเพียงพอ
ลูกหนี้ต้องพิสูจน์มากกว่าการมีตัวเลขในบัญชี ต้องแสดงว่าลูกหนี้มีอยู่จริง บริษัทมีสิทธิเรียกเก็บ และยอดดังกล่าวสามารถเรียกเก็บได้
ภายหลังยังพบปัญหาเกี่ยวกับการจัดทำรายงานอายุลูกหนี้ ซึ่งอาจกระทบทั้งความน่าเชื่อถือของยอดลูกหนี้และการประเมินผลขาดทุนด้านเครดิตตาม TFRS 9
ผู้สอบบัญชีควรใช้คำยืนยันจากลูกค้า ตรวจการรับเงินภายหลัง ตรวจสัญญา และติดตามยอดที่ค้างชำระนาน หากหลักฐานจากภายนอกไม่ตรงกับบัญชี ต้องขยายการตรวจ ไม่ใช่เพียงรับคำอธิบายของฝ่ายบริหารเพิ่มเติม
ก.ล.ต. ระบุโดยตรงว่า หลักฐานเกี่ยวกับลูกหนี้การค้าและลูกหนี้หมุนเวียนอื่นไม่เพียงพอและไม่น่าเชื่อถือเพียงพอ
4. สินค้าคงเหลือมีหลักฐานไม่เพียงพอ
สินค้าคงเหลือต้องพิสูจน์ทั้ง การมีอยู่จริง สิทธิของกิจการ และมูลค่า ตาม TAS 2
วิธีตรวจสำคัญได้แก่ การสังเกตการณ์ตรวจนับ การสุ่มตรวจจำนวน การกระทบยอดกับทะเบียนสินค้า การตรวจการรับจ่ายก่อนและหลังวันสิ้นงวด และการประเมินสินค้าล้าสมัยหรือเสื่อมสภาพ
หากสินค้าคงเหลือเพิ่มสูงผิดปกติแต่ไม่สอดคล้องกับยอดขาย การผลิต หรือความสามารถของคลังสินค้า ความผิดปกติดังกล่าวควรนำไปสู่การตรวจเพิ่มเติม
ก.ล.ต. ระบุว่าสินค้าคงเหลือเป็นอีกบัญชีหนึ่งที่ผู้สอบบัญชี ไม่ได้หลักฐานที่เหมาะสมอย่างเพียงพอ
5. การตรวจใบสำคัญทั่วไปและการวิเคราะห์เปรียบเทียบไม่เพียงพอ
ก.ล.ต. ระบุข้อบกพร่องในสองวิธีตรวจที่สำคัญคือ การตรวจใบสำคัญทั่วไปและการวิเคราะห์เปรียบเทียบ
การตรวจรายการบัญชีมีความสำคัญต่อการค้นหาการหลีกเลี่ยงระบบควบคุมโดยฝ่ายบริหาร รายการใกล้วันสิ้นงวด รายการที่บันทึกโดยผู้บริหาร รายการจำนวนกลม หรือรายการที่ใช้บัญชีผิดปกติควรได้รับความสนใจมากกว่าการสุ่มเอกสารทั่วไปเพียงเพื่อให้ครบจำนวน
ส่วนการวิเคราะห์เปรียบเทียบก็ไม่ควรจบที่การคำนวณการเปลี่ยนแปลงจากปีก่อน ผู้สอบบัญชีต้องพิจารณาความสัมพันธ์ทางธุรกิจ เช่น หากยอดขายเพิ่มสูงมาก แต่เงินสดรับไม่เพิ่ม ลูกหนี้เพิ่มรวดเร็ว และสินค้าคงเหลือก็เพิ่มพร้อมกัน ภาพรวมดังกล่าวควรถูกตรวจสอบต่อ
คำอธิบายของฝ่ายบริหาร ไม่ใช่หลักฐานในตัวมันเอง หากไม่มีข้อมูลที่น่าเชื่อถือสนับสนุน
6. เมื่อหลักฐานขัดแย้งกัน ผู้สอบบัญชีไม่ได้ปรับการตรวจและข้อสรุปอย่างเพียงพอ
นี่อาจเป็นประเด็นที่สำคัญที่สุด ก.ล.ต. ระบุว่าผู้สอบบัญชีไม่ได้ปรับเปลี่ยนการประเมินความเสี่ยงอย่างเหมาะสมเมื่อปรากฏข้อมูลสำคัญที่ขัดกับข้อเท็จจริงที่คาดไว้ และยังพบข้อบกพร่องใน การแสดงความเห็นต่องบการเงิน
ตาม TSA 500 หากหลักฐานจากแหล่งต่าง ๆ ขัดแย้งกัน ผู้สอบบัญชีต้องตรวจสอบสาเหตุและหาหลักฐานเพิ่มเติม ไม่สามารถเลือกเชื่อเฉพาะข้อมูลที่สนับสนุนข้อสรุปเดิมได้
หากท้ายที่สุดยังไม่ได้หลักฐานที่เหมาะสมอย่างเพียงพอเกี่ยวกับบัญชีขนาดใหญ่ เช่น รายได้ ลูกหนี้ หรือสินค้าคงเหลือ ผู้สอบบัญชีต้องพิจารณาผลต่อรายงานตาม TSA 705 ซึ่งอาจนำไปสู่ความเห็นอย่างมีเงื่อนไข ความเห็นว่างบการเงินไม่ถูกต้อง หรือการไม่แสดงความเห็น ขึ้นอยู่กับความมีสาระสำคัญและความแพร่หลายของปัญหา
เมื่อรวมทุกประเด็นเข้าด้วยกัน จะเห็นว่าความบกพร่องไม่ได้เกิดขึ้นเป็นเรื่องแยก ๆ แต่เป็น ห่วงโซ่ของปัญหาในการสอบบัญชี
ประเมินความเสี่ยงไม่เพียงพอ → วิธีตรวจไม่ตอบความเสี่ยง → การตรวจรายการและการวิเคราะห์ไม่สามารถติดตามความผิดปกติได้เพียงพอ → เมื่อพบหลักฐานขัดแย้งก็ไม่เปลี่ยนวิธีตรวจ → หลักฐานสำคัญไม่เพียงพอ → ความเห็นผู้สอบบัญชีไม่มีฐานสนับสนุนที่เหมาะสม
นี่คือบทเรียนที่สำคัญกว่าการกล่าวเพียงว่า “ผู้สอบบัญชีตรวจไม่พบการทุจริต”
ฝ่ายบริหารยังคงเป็นผู้รับผิดชอบหลักในการจัดทำงบการเงินและระบบควบคุมภายใน ผู้สอบบัญชีไม่ได้รับประกันว่าจะตรวจพบการทุจริตทุกกรณี แต่มีหน้าที่ให้ความเชื่อมั่นอย่างสมเหตุสมผลว่างบการเงินไม่มีข้อมูลที่ขัดต่อข้อเท็จจริงอันเป็นสาระสำคัญจากการทุจริตหรือข้อผิดพลาด
ดังนั้น ความบกพร่องของผู้สอบบัญชีไม่ได้เกิดขึ้นเพียงเพราะลูกค้ามีการทุจริต แต่เกิดขึ้นเมื่อ สัญญาณเตือนและหลักฐานที่ขัดแย้งปรากฏแล้ว แต่ผู้สอบบัญชีไม่ได้ตอบสนองด้วยวิธีตรวจที่เข้มข้นและหลักฐานที่มีน้ำหนักมากขึ้น
กรณี STARK ยังสะท้อนว่า จำนวนกระดาษทำการไม่ได้เท่ากับคุณภาพของงานสอบบัญชี เอกสารจำนวนมากไม่มีความหมายหากไม่ตอบประเด็นที่ต้องพิสูจน์ หรือมาจากแหล่งที่ไม่น่าเชื่อถือ
เช่นเดียวกับความสงสัยเยี่ยงผู้ประกอบวิชาชีพ ซึ่งไม่ได้พิสูจน์จากข้อความในกระดาษทำการ แต่พิสูจน์จากสิ่งที่ผู้สอบบัญชีทำ เมื่อข้อมูลไม่สมเหตุสมผล
เมื่อรายได้ไม่สัมพันธ์กับเงินสด ลูกหนี้มีข้อสงสัย สินค้าคงเหลือไม่สัมพันธ์กับกิจกรรมทางธุรกิจ หรือหลักฐานภายนอกขัดกับคำอธิบายของฝ่ายบริหาร งานสอบบัญชีต้องเปลี่ยนตามความเสี่ยงที่เปลี่ยนไป
ท้ายที่สุด กรณีนี้ยังแสดงให้เห็นว่าผลกระทบสามารถย้อนกลับมาถึง ผู้สอบบัญชีผู้ลงนามเป็นรายบุคคล ก.ล.ต. กล่าวโทษกรณีการตรวจงบปี 2564 ต่อ DSI และกำหนดระยะเวลา 6 ปีในการไม่รับพิจารณาคำขอให้กลับมาเป็นผู้สอบบัญชีในตลาดทุน อย่างไรก็ตาม การกล่าวโทษยังไม่ใช่คำพิพากษาความผิดทางอาญา ซึ่งยังต้องผ่านกระบวนการสอบสวน อัยการ และศาลต่อไป
บทเรียนจาก STARK จึงสรุปได้สั้น ๆ ว่า เมื่อข้อเท็จจริงเปลี่ยน ความเสี่ยงต้องเปลี่ยน เมื่อความเสี่ยงเปลี่ยน วิธีตรวจต้องเปลี่ยน และหากหลักฐานยังไม่เพียงพอ ความเห็นผู้สอบบัญชีก็ต้องเปลี่ยนตาม
